Dijòus o raportàvem dins Jornalet: pel primièr còp dempuèi 1970, lo prèmi Médicis estrangièr recompensa una òbra escricha en catalan. Eva Baltasar l’empòrta amb Déclin et fascination, traduccion d’Ocàs i fascinació. Es una data istorica per la literatura catalana. Es tanben un miralh per la cultura francesa.
Un miralh crudèl se legissèm la premsa generalista de París. Franceinfo parla de «l’Espagnole Eva Baltasar». ActuaLitté tanben. Le Figaro li concedís tres mots dins la brèva notícia bibliografica: «traduit du catalan». La lenga de l’òbra —çò que fa justament l’eveniment— desapareis. L’autora a una nacionalitat. Son libre a pas de lenga. Aquò es pas una distraccion, es una demostracion.
Qual ne parla, alara? La premsa especializada, coma Livres Hebdo, Courrier international, que tradutz la premsa d’endacòm mai, e sustot la ràdio publica de Perpinhan, ICI Roussillon, que ne fa son títol: «una primièra per un libre en lenga catalana». Es pas un azard. Es en Catalonha Nòrd que se sap çò que vòl dire escriure en una lenga que l’Estat vòl escafar. Es aquí que se sap que la lenga d’una òbra es pas un detalh sens importància.
Aquela demostracion ven de luènh. De l’abat Grégoire e de son rapòrt de 1794 sus la necessitat d’«esvalir los patois», de l’escòla de Jules Ferry e l’institucion de la Vergonha, que forcèt las generacions d’aver vergonha de parlar a lors enfants la lenga de lors parents.
Lo jacobinisme lingüistic es pas una vièlha istòria, es una mentalitat; las lengas autras que lo francés son, dins lo melhor dels cases, de folclòre; dins lo pièger, una menaça. Jamai una literatura.
Nosautres, occitans, la coneissèm ben, aquela mentalitat.
Dins l’educacion francesa, dicha nacionala, quin escolan a estudiat Marcela Delpastre? Qui a legit Joan Bodon, que sas pròsas se pòdon metre al costat de las melhoras del sègle XX? Qual a ausit a parlar de Max Roqueta e de son Verd Paradís? Remontem lo temps: Pèire Godolin, que faguèt de Tolosa una capitala barròca de la poesia. Pèir de Garròs, que portèt lo gascon al reng de lenga de cultura al sègle XVI. Tot aquò, los programas escolars o ignòran. Pas pr’amor que valdrián mens que los autors franceses de lor temps, simplament pr’amor qu’escriguèron en la lenga «marrida».
E quand o pòdon pas ignorar, s’o apròprian. Los trobadors son ensenhats coma un capítol de la literatura francesa medievala, o coma una poesia «provençala» sens país e sens lenga. La fin’amor, nascuda en occitan dins las corts d’Aquitània, de Lemosin e de Tolosa, ven una invencion francesa. Los Jòcs Florals se fan en francés. Se garda la glòria. S’escafa la lenga.
Mistral ne sabiá quicòm. En 1904, l’Acadèmia suedesa li balhèt lo prèmi Nobel de literatura per Mirèia e son òbra en provençal. Mas lo li faguèt partejar amb l’espanhòl José Echegaray, que totòm a desmembrat a l’ora d’ara. Un Nobel de literatura partejat es una causa rarissima: sonque quatre còps en mai d’un sègle. Las reticéncias francesas davant un poèta que causissiá pas lo francés i aguèron lor part. Un mièg prèmi Nobel, per una lenga que París considerava coma mièja lenga.
Cent vint e dos ans après, lo mecanisme es lo meteis; lo catalan pòt ganhar un Médicis mas pòt pas ganhar un gròs títol a la una dels mèdias.
Lo prèmi d’Eva Baltasar es pasmens una bona novèla per totas las lengas minorizadas. Demòstra qu’una literatura pòt èsser universala sens passar per la lenga dominanta. Demòstra tanben qu’una jurada pòt veire çò que la premsa vòl pas veire.
A París, l’autora o diguèt net e clar: «Es pas solament un libre que recompensan, es tota la literatura escricha en catalan». Mas aquel detalh talament important sembla ignorat per un país qu’ensenha sos ciutadans a mespresar cèrtas lengas consideradas coma inferioras.
